آموزش نهج البلاغه به روش پژوهش

ترجمه ي فارسي خطبه 12

و از سخنان آن حضرت عليه السّلام است

[ هنگامي که خداوند او را بر اصحاب جمل پيروز کرد ، يکي از يارانش به او گفت : دوست داشتم که برادرم فلاني اينجا بود تا ببيند چگونه خداوند تو را بر دشمنانت ياري نمود . حضرت علي عليه السّلام به او فرمود : آيا برادرت دوستدار ماست؟ گفت : بله ] ، فرمود :

مسلّماً با ما بوده است، و همه ي مردماني که در پشت مردان و رحم زنانند با ما در اين لشکرمان بوده اند، به زودي روزگار آنان را به روي کار مي آورد، و ايمان با آنان نيرومند مي شود.

(ترجمه ي فرشته (زهرا)بصراوي ، ج1 ، ص20)

 سخنى از آن حضرت (ع)

چون خداوند در جنگ جمل پيروزش گردانيد، يكى از ياران گفتش: اى كاش برادرم، فلان، مى‏بود و مى‏ديد كه چسان خداوند تو را بر دشمنانت پيروز ساخته است. على (ع) از او پرسيد: آيا برادرت هوادار ما بود ؟ گفت: آرى.

على (ع) گفت: پس همراه ما بوده است. ما در اين سپاه خود مردمى را ديديم كه هنوز در صلب مردان و زهدان زنان هستند. روزگار آنها را چون خونى كه بناگاه از بينى گشاده گردد، بيرون آورد و دين به آنها نيرو گيرد.

(ترجمه‏نهج‏البلاغه(آيتى)، صفحه‏ى 57)

جدول اعراب الفاظ خطبه 12 

و من كلام له ( عليه‏السلام)

      لما          أظفَرَ           ه             اللهُ              بـــــأصحاب           الجملِ‏          وَ

       قَدْ          قَالَ           لــَهُ       بَعْضُ       أَصْحَابِــــــهِ        وَدِدْتُ             أَنَّ  

            أَخِـــــــي                فُلَاناً          كَانَ          شَاهِدَ          نَا          لِـــــــيَرَى 

       مَا             نَصَرَ           كَ           اللَّهُ        بِــــــهِ        عَلَى        أَعْدَائِـــــــكَ  

         فَـــــــقَالَ           لَــــــهُ       (عليه‏السلام)         أَ            هَوَى         أَخِيـــــــــكَ   

             مَعَــــــنَا  ،              فَــــــــــقَالَ           نَعَمْ ،        قَالَ             فَــــــــقَدْ

     شَهِدَ        نَا،            وَ                لَـــــــقَدْ               شَهِدَ            نَا          فِي عَسْكَرِ   

      نَا            هَذَا           أَقْوَامٌ           فِي       أَصْلَابِ       الرِّجَالِ         وَ           أَرْحَامِ  

     النِّسَاءِ ،           سَـــــيَرْعَفُ                 بِـــــــهِمُ            الزَّمَانُ ،        وَ           يَقْوَى 

            بِــــــهِمُ              الْإِيمَانُ .

نكات مهم صرف و نحو خطبه 12

ظروف

ظرف، اسمي است كه بر زمان يا مكان دلالت مي كند.

• ظروف مبني كه دلالت بر زمان مي كنند؛ عبارتند از :

إذْ (هنگامي كه)، إذا (هنگامي كه)، مَتي (چه وقت، هر وقت)،  أَيّانَ (چه وقت، هر وقت)،  أَلْآنَ (حال)،  أَمْسِ (ديروز)،  مُذْ (از وقتي كه)،  مُنْذُ (از وقتي كه)،  قَطُّ (هرگز)،  لَمّا (وقتي كه)    

• ظروف مبني دلالت كننده ي بر مكان، عبارتند از :

حَيْثُ (كجا)، لَدُنْ (نزد)، لَدَي (نزد)، هُنا (اينجا)، أَيْنَ (كجا، هرجا)، أَنَّي (كجا، هرجا، چه وقت، هر وقت)

 (حميد محمدي، صرف متوسطه، ج2، ص 422)

اسماء استفهام

اسم هاي استفهام، اسم هايي هستند كه براي پرسش آورده مي شوند و عبارتند از :

مَنْ (چه كسي؟)  ، براي عاقل  : «مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْاَرْضَ»

ما (چه چيزي؟)  ، براي غير عاقل  : «ما تَصْنَعُونَ»

أَيْنَ (كجا ؟)  ، براي مكان  : «فَأَيْنَ تَذْهَبُونَ»

أيّانَ (چه هنگام ؟)  ، براي زمان  : «يَسْئَلُ أَيّانَ يَوْمُ الْقِيامَِةِ»

مَتَي (چه هنگام ؟)  ، براي زمان  : مَتَي تَدْرُسُونَ ؟

كَيْفَ (چگونه ؟)  ، براي چگونگي  : كَيْفَ حالُكَ ؟

كَمْ (چقدر ؟)  ، براي مقدار  : كَمْ دَرْساً قَرَأْتَ ؟

أَيّ (كدام ؟)  ، براي نوع  : «بِأَيِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ»

 (حميد محمدي، صرف متوسطه، ج2، ص420)

 حروف استفهام :

حروف استفهام براي پرسش و سئوال مي آيند و عبارتند از :

همزه (أ) ـ هَلْ، كه هر دو به معني (آيا) است. مانند :

أ في اللهِ شَكٌّ ؟ (آيا در وجود خدا ترديدي است ؟)

هَلْ يَستَوِي الْاَعْمي و البَصيرُ (آيا انسان نابينا با بينا برابر است ؟)

 (حميد محمدي، نحو متوسطه، ج2، ص 271)

معاني ديگر همزه

گاهي همزه براي معاني ديگري استعمال مي شود كه از آن جمله است :

1.    تسويه (برقراري تساوي بين دو چيز)، مانند : سواءٌ عليهِمْ أ أسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ اَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُم (تفاوتشان نكند چه برايشان آمرزش بخواهي و يا آمرزش نخواهي.)

2.    انكار اِبطالي، مانند : أ يُحِبُّ اَحَدُكُم أنْْ يَأكُلَ لَحْمَ اَخيهِ مَيْتاً فَكَرِهْتُمُوهُ (آيا كسي از شما دوست مي دارد كه گوشت برادر مرده اش را بخورد، پس حتماً از آن اكراه خواهيد ورزيد.)

3.       انكار توبيخي، مانند : أَ غَيْرَ اللهِ تَدْعونَ ؟ (آيا جز خدا را مي خوانيد ؟! )

 (حميد محمدي، نحو متوسطه، ج2، ص 272)

 حروف جواب

حروف جواب عبارتند از : نَعَم، إي، أَجَل، بلَي.  (حميد محمدي، نحو متوسطه، ج2، ص 272)

معمولاً حروف نَعَمْ، إي، أجَل براي «تصديق خبر» و يا «جواب» به پرسش ماقبل مي آيند. مثل اينكه كسي خبر مي دهد : قامَ زيدٌ (زيد ايستاد.) در جواب گفته مي شود : نَعَمْ (تصديق خبر)

و يا مثلاً كسي سئوال مي كند : هَل قامَ زيدٌ ؟ گوييم : أَجَل (جواب)

و اما حرف جواب «بَلي» براي ردّ كردنِ سئوال «منفي» ماقبل مي آيد و نفي آن را تبديل به اثبات مي كند كه در اين صورت به معني كلمه ي «چرا» در فارسي خواهد بود. مانند :

ـ اَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ (آيا من پروردگارِ شما نيستم؟)

ـ قالُوا : بَلي (گفتند : چرا) يعني تو پروردگار ما هستي.

 (حميد محمدي، نحو متوسطه، ج2، ص 273)

حروف استقبال

حروف استقبال عبارتند از : «سين»، «سَوْفَ»

اين حروف بر فعل مضارع داخل شده و آن را مختص «زمان آينده» مي سازند. مانند : سَنَمُوتُ وَ سَوْفَ يُحاسِبُنا اللهُ (بزودي خواهيم مرد و بعد از آن خداوند به حسابرسي ما خواهد پرداخت.)

 (حميد محمدي، نحو متوسطه، ج2، ص 267)

  ترجمه فارسي الفاظ خطبه 12 از لاروس

 « لَ» : گاهي غير عامل است ، و در اين صورت همواره مفتوح است و به هفت وجه آورده مي شود : 1. لام ابتداء که دو فايده از آن حاصل مي شود : تأکيد مضمون جمله و اختصاص دادن مضارع به زمان حال ، و در دو موضع داخل مي شود : أ . مبتدا < لاَنتم أشدُّ رَهبَةً : هر آينه شما از جهت ترس سخت تريد > ( قرآن ) . ـ ب . خبر إنّ و در اين صورت بر سه چيز داخل مي شود : 1) اسم < إنّ ربِّي لسميع الدُّعاء : همانا پروردگارم شنونده ي دعا است > ( قرآن ) . 2) فعل مضارع به جهت شباهتش به اسم < إنّ ربّک ليَحکمُ بينهم : همانا پروردگارت ميان آنان حکم مي کند > ( قرآن ).  3) ظرف < إنّک لَعلي خُلُق عظيم : همانا تو بر خويي بزرگ هستي > ( قرآن ) . ـ 2. لام زائد است. ـ 3. لام جواب، و بر سه گونه است : أ. لام جواب لو، ب. لام جواب لولا، ج. لام جواب قسم. ـ 4. لام داخل بر ادات شرط براي اشعار به اينكه جواب پس از آن بنا بر قسم ماقبلش مبني است نه بنا بر شرط، اين لام را لام موطّئه نيز مي نامند از آن جهت كه جواب را براي قسم تمهيد مي كند. ـ 5. لام تعريف أل . ـ 6. لامي كه به اسم هاي اشاره لاحق شود و بر بعد يا تأكيد آن دلالت دارد و اصل آن است كه ساكن باشد همچنانكه در «تلك»، و گاهي نيز به سبب التقاء ساكنين مكسور مي شود چنانكه در «ذلك». ـ 7. لا تعجب غير جارّه. ( لاروس، ج 2، ص 1745)

« بَعْض »: پاره اي از هر چيز و گاه بر آنچه فردي از چيز است اطلاق گردد ، گويند خالد بعض الانسان : خالد يکي از مردم است . ج : أبْعَاض [ أل تعريف بر آن داخل نمي شود زيرا در اصل معرفه به اضافه است در لفظ يا در تقدير ] . ( لاروس، ج 1، ص 471)

أَصْحَبَ إصْحاباً فلانٌ : فلاني ياران و دوستاني گرفت . ـ الرجلُ : پسر آن مرد به سن مردان يا بلوغ  رسيد و يار و مددکار او شد . ـ هـ  بعضَ رجاله : برخي از مردان خود را با او فرستاد تا از او نگهباني کنند . ـ هـ  الشيءَ : او را ملازم و مصاحب آن چيز گردانيد . ـ عن الأمر : او را از آن کار بازداشت . ( لاروس، ج 1، ص 211)

الصَّحابَة : جمع صاحب . ـ : دوستي . ياري . ـ ياران پيغمبر اسلام از مهاجرين و انصار ( لاروس، ج 2، ص 1308)

 الصَّحب : مصـ و ـ : همنشينان . همدمان  ( لاروس، ج 2، ص 1309)

 «الاَخِ » : الاَخ و الاَخُو و الاَخْوُ و الاَخا : برادر . ـ : دوست < ربّ  أخٍ لک لم تلده أمّک : چه بسا برادري ( دوستي ) که او را مادرت نزاييده است >و < إن أخاک من آساک : برادر (دوست) توآنست که غمخوارت باشد» . ـ : مثل و مانند و همجنس و مشابه < هذا أخُو هذا : اين همانند و مشابه اين است > . ـ : پاي برجا در چيزي و آن که پيوسته به يک کار مي پردازد < هذا أخو حرب : او همواره در جنگ است >. ـ : لفظي است که افاده ي انتساب مي کند < يا أخاتميم : اي تميمي > و < يا أخا العرب : اي تازي عرب زبان > . يکي از اسمهاي پنجگانه است که به واو مرفوع و به الف منصوب و به ياء مجرور مي شود و اسم منسوب آن أخَوِيّ است . ج : أُخوة و إخوان و أخون  و آخاء . بصريّون اين کلمه را در نَسَب به صورت الاُخوة و در معني مصادقت و دوستي به صورت إخوان جمع مي بندند . < إخوان الواد أقرب من أُخوة الولاد : ياران مصادقت و دوستي از برادران نسبي و پدري نزديکترند > . < لا أخا لک بفلان > : فلاني برادر يا دوست تو نيست . < مُکرهٌ أخوک لابطل > : ناپسند و کراهت آورنده اي برادرتست نه دلير و پهلواني . مثلي است که آورده مي شود براي کسي که انگيخته شود به کاري که شأن او نيست. ( لاروس، ج 1، ص 75)

« يِ » : گاهي اوقات ، ضمير متکلّم وحده است ، همچون در < هذّبني معلِّمي : آموزگارم مرا آموزش داد . ( لاروس، ج 2، ص 2207)

فُلان و فُلانَة : کنايه است از اسم مرد و زن که در اين صورت أل بر سر آن درنمي آيد . الفُلان و الفُلانة : کنايه است از اسم غير ذوي العقول مانند اسب و جز آن . ( لاروس، ج 2، ص 1587)

کانَ ـُـ کَوناً و کِياناً و کَينُونَةً الشّي ءُ  : آن چيز وجود پيدا کرد .کانَ سه حالت دارد ، اول : فعل ناقص است که بر سر مبتدا وخبر درمي آيد و اوّلي را به عنوان اسم خود مرفوع و دومي را به عنوان خبر خود منصوب مي کند  < کان الجوُّ صافياً : هوا صاف بود > و به اين معاني آورده مي شود : 1. به معني صارَ : گرديد. ـ 2. به معني استقبال. ـ 3. به معني حال. ـ 4. به معني اتصال بدون انقطاع زمان است. پيوستگي. ـ 5. به معني شد. انجام پذيرفت. ـ 6. به معني سزاوار و شايسته است. بايد. بايستي. ـ 7. به معني جريان و حركت منقطع است.  دوم : به اسم کفايت مي کند و در اين صورت فعل تام است که يا به معني ثَبِتَ : بود ، است < کانَ الله و لا شي ء معه : خدا بود و هيچ چيز با او نبود > و يا به معني وَقَعَ : شد ، است < ما شاء الله کان و ما لم يشأ لم يکن : آنچه خدا خواست شد و آنچه نخواست نشد > ( قرآن ) . سوم : زائد است و براي تأکيد ميان دو چيز ملازم يکديگر مي آيد< زيدٌ کان قائمٌ : زيد ايستاده است > و در اين صورت فقط در وسط يا آخر کلام مي آيد و بر وقوع حادثه يا زمان دلالت نمي کند . جائز است «ن» از فعل مضارع مجزومي كه ضمائر متصل بارز به آن پيوسته نباشد و پس از آن همزه وصل در نيامده باشد، حذف شود «لم يكُ زيدٌ قائماً : زيد ايستاده نيست»، و در اين خصوص فرقي بين كان ناقصه و كان تامّه نيست. ـ كَوْناً و كِياناً عليه : آن را بر عهده گرفت. ـ ـِـ كَيْناً له : براي او فروتني نمود. ( لاروس، ج 2، ص 1688)

« الشّاهِد» : اسم فاعل. گواهي دهنده . گواه . ـ : دليل . ـ : سخن موثقي که براي اثبات قاعده اي صرفي يا نحوي بدان استشهاد شود . شاهد . ـ : زبان . ـ : پادشاه . ـ : روز جمعه . ـ : مايع گونه اي که با نوزاد از رحم بيرون آيد . ـ : ستاره . < صلاة الشّاهد > : نماز مغرب و نماز صبح. ( لاروس، ج 2، ص 1242)

« نَا » : ضمير متکلم و بين رفع و نصب و جرّمشترک است < ربّنا إنَّنا سَمِعنا : پروردگار ما همانا ما شنيديم > ( قرآن ). ( لاروس، ج 2، ص 2005)

رَأَي ـَـ رُؤيَةً و رَأياً و رَأيَةً و رَاءَةً و رِئُياناً الشيءَ : آن چيز را به چشم يا به عقل ديد و دانست [ اصل مضارع آن يَرأي است که همزه ي آن براي تخفيف حذف و حرکت آن به ماقبل منتقل گرديده  و يَرَي شده است ، گاهي به ضرورت شعري همزه ي آن باقي مي ماند ، امر آن : رَ. رَيا. رَوا. رَي. رَيا. رَيْنَ است]. ـ في الامر : در آن كار نگريست. «ألم تَرَ إلي كذا : آيا به فلان چيز ننگريستي» : در مورد تعجب به كار مي رود. «يا تُري ويا هل تُري» : نيز در مورد تعجب به كار مي رود و تقدير آن اين است : يا رجلُ هل تري و تَظنّ : اي مرد آيا مي بيني و گمان مي كني [مضارع رأي به معني ظنّ و گمان فقط به صورت مجهول شنيده شده است]. ـ رَأياً الزّندَ : آتش زنه را روشن كرد. ـ الزّندُ : آتش زنه افروخته شد [لازم و متعدي است]. ـ هـ : به شُش او زد. ـ الرّايةَ : نيزه را در زمين استوار كرد. ( لاروس، ج 1، ص 1026)

« مَا » : براي استفهام و پرسش از چيزي که فهميده نمي شود < و ما تلک بيمينک يا موسي : اي موسي آن چيست در دست تو > ( قرآن ). ( لاروس، ج 2، ص 1800)

نَصَرَ  ـُـ  نَصراً  المظلومَ : به ستمديده در دفع زيان يا دور کردن دشمن از او ياري کرد . ـ هـ علي عدوِّه و منه : او را از دست دشمن رهانيد و به او در برابر دشمن ياري داد. ـ الغيثُ الارضَ : باران به همه ي زمين رسيد و آن را سيراب کرد . < نُصِرَت الارضُ > مجهول : بر زمين باران باريد . ( لاروس، ج 2، ص 2051)

« كَ » : گاهي اوقات ضمير منصوب مي باشد .ضمير منصوب براي مذکّر و مؤنّث است < أحبَّک النّاس : مردم ترا دوست داشتند > ( لاروس، ج 2، ص 1682)

«العَدُوّ» : دشمن [ براي مذکر و مؤنّث و مفرد و جمع يکسان است] گاهي هم مؤنّث و مثني و گاهي هم به صورت أعداء جمع بسته مي شود . جج : أعادٍ . ( لاروس، ج 2، ص 1433)

 « قَالَ » : قال ـُـ قُولاً کذا : چنين گفت. فلان سخن را به زبان آورد. ـ بکذا : به فلان چيز معتقد بود. ـ بيده : با دست اشاره کرد. ـ الحائطُ : ديوار فرو ريخت. ـ  ـِـ قَيْلاً : به خواب نيمروز رفت. ( لاروس، ج 2، ص 1607)

« ‏السَّلام » : از نامهاي خدايتعالي . ـ : آرامش . امنيت . صلح . ـ : تندرستي . ـ : سپردن . واگذار کردن . ـ : درود گفتن. ـ «دار السلام» : بهشت «لهَمُ دار السَّلام : بهشت براي آنان است» (قرآن). ( لاروس، ج 2، ص 1203)

أ : همزه و آن نخستين حرف از حروف هجا و به منزله ي عدد يک در حساب جُمَّل است. ـ : حرف استفهام است و بر سر جمله هاي فعليّه و اسميّه در مي آيد و به چهار حکم مخصوص است : ا. در صدر جمله مي آيد <أصادِقٌ انت أم کاذِبٌ : آيا راستگويي يا دروغگو؟>. گاهي براي طلب تصديق مي آيد <أ جاء الامير ؟ : آيا امير آمد>. 2. گاهي برسر جمله ي مثبت و گاهي بر سر جمله ي منفي درمي آيد <أفَرّ الجبان ؟ : آيا ترسو گريخت ؟ ، أ لم يفرّ الجبان ؟: آيا ترسو نگريخت ؟>. 3.گاهي حذف آن جائز است <في الليل صليت أم في النهار ؟ : آيا شب نماز گزاردي يا روز ؟>. 4. همواره در صدر واقع مي شود تا به جاييکه بر حروف عاطفه نيز مقدّم مي شود <أوَلم تزدجر ؟ : آيا باز نايستادي ؟>. گاهي همزه استفهام از حقيقت استفهام خارج مي شود و به يکي از چند معناي زير مي آيد : براي تسويه پس از سواء و ليت شعري و لا أُبالي و آنچه که همانند آنها است مي آيد و چنان است که جمله ي پس از آنها را مي توان به مصدر تبديل کرد <سِواء أقمت أم قعدت> : برابر است اينکه تو بايستي يا بنشيني ، يعني نشستن و ايستادن تو يکسان است. براي انکار ابطالي <أ لستم خيرٌ من رکب المطايا ؟> : آيا شما بهتر از سوارشوندگان بر اسبان نيستيد ؟. براي انکار توبيخي <أ تعبد غير الله ؟> : آيا جز خدا را مي پرستي ؟. براي تهکّم و ريشخند و تمسخر <أ هکذا علَّمک ربُّک ؟> : آيا مربّي تو اين چنين به تو ياد داد. براي تعجب <أ لم تَر ربَّک کيف فعل ؟> آيا نديدي پروردگارت چه کرد!. براي استبطاء (کند شمردن) <ألم يَأنَ للذين آمنوا>؟ : آيا نزديک نشده براي آنان که ايمان آورده اند ؟. براي تقرير (به اقرار آوردن مخاطب) که در اين صورت آنچه که اقرار کردن به آن مراد است پس از همزه مي آيد <أضَرَبَ زيدٌ عمراً ؟: آيا زيد عمرو را زد ؟، أزيدٌ ضَرَبَ عمراً ؟ : آيا زيد عمرو را زد ؟، أعمراً ضَرَبَ زيدٌ ؟: آيا عمرو را زيد زد ؟، در مثال اول فعل و در مثال دوم فاعل و در مثال سوم مفعول مورد اقرار بوده است. براي امر <تعلّمتم ؟> : بياموزيد. ـ يکي از حروف مضارعه است که مجموع آنها حروف کلمه ي أنيت را تشکيل مي دهند <أضرِبُ : مي زنم>. ـ : يکي از حروف زائد است که همه ي آن حروف کلمه ي سألتمونيها را مي سازد <أکرمَ : گرامي داشت>. از همزه معاني ديگري بدست مي آيد که از آن جمله است، حينونه (فرا رسيدن وقت) <أحصدَ الزرع : هنگام دروي کشت فرا رسيد>. وجدان (يافتن ) <أجبَنتُهُ>: او را ترسو يافتم. إتيان (آوردن) <أحسَنَ> : نيکي آورد. همزه گاهي قطع است و هر جا که آيد تلفظ مي شود و گاهي وصل است و در ميان جمله تلفظ نمي شود <أُنجُد من استَعَانَ بِکَ : ياري کن آن را که از تو ياري خواسته است>. در اين باره قواعد و احکامي است که مي توان آنها را از کتابهاي صرف و نحو فرا گرفت. ـ : حرف ندا براي نزديک است < أيوسفُ، أسرع: اي يوسف، بشتاب> ( لاروس، ج 1، ص 11)

« نَعَمْ » : بله. آري. بلي حرف جواب است به معاني : 1. تصديق در صورتيکه پس از خبر واقع شود، چنانکه اگر گويند : < أشرقت  الشّمس : خورشيد طلوع کرد > در جواب گفته مي شود <نعم أشرقت : آري طلوع کرد>. ـ 2. وعد در صورتيکه پس از امر يا نهي واقع شود، چنانکه اگر گويند : < أُدرس  درسک : درست را بخوان > در جواب گفته مي شود < نَعَم > يعني مي خوانم. ـ 3. اعلام در صورتيکه پس از استفهام واقع شود مانند : < أجاء زيدٌ ؟ : آيا زيد آمد > : که در پاسخ گويند : < نَعَم جاء : آري آمد >. ـ 4. تأکيد در صورتيکه در آغاز کلام واقع شود مانند : <نعم أنا مُشتاقٌ و عندي لوعة : آري من آرزومند و در سوز و گدازم >. ( لاروس، ج 2، ص 2060)

« العَسْكَرِ » : بسيار از هر چيز. ـ : گروه. جمع. فـ معـ : لشکر . ج : عَساکِر. ( لاروس، ج 2، ص 1450)

« القَوم» : گروه مردان < أَقومٌ آل حصنٍ أم نِساء : آيا آل حصن گروه مردانند يا زنان > ( زهير ). ج: أقوام. < قَوم الرّجل > : خويشاوندان مرد. < هم قَومٌ علينا > : آنان دشمنان ما هستند. ـ : ملّت . خلق. گروهي از مردم که داراي زبان و سنتها و فرهنگ و منافع مشترک باشند.  ( لاروس، ج 2، ص 1676)

«الصُّلب» : سخت و محکم. ـ : سنگ فسان. سنگ چاقو تيز کني. ـ  من الارض : زمين سخت. ـ : هر چيز جامد. ـ : فولاد. ـ : تيره ي پشت. ستون فقرات < يخرُج من بين الصُّلب و التّرائِب : از ميان تيره ي پشت و استخوانهاي سينه بيرون مي آيد > ( قرآن). ج : أصلُب و أصلاب . < هومن صُلبِ فلان > او از فرزندان فلاني است <و حلائل أبنائکم الّذين من أصلابکم : و زنان پسرهاي شما که از پشت هاي شما هستند> (قرآن). ( لاروس، ج 2، ص 1327)

« الرَّجُل» : مرد، مقابل المرأة : زن. ـ : پياده < فإن خفتم فرِجالاً أورکباناً : اگر ( از دشمن ) ترس داريد ( نماز را ) پياده يا سواره گزاريد > (قرآن). < فلان رجلٌ في الرجال >  : فلاني کامل در مردي است. ج : رِجال و رِجْلَة و رَجْلَة و رِجَلَة و مَرْجَل و أراجِل و جج : رِجالات. ( لاروس، ج 1، ص 1051)

الرَّحم و الرَّحِم : زهدان. بچه دان [ مؤنّث است ]. ـ : خويشاوندي. ج : أرحام. < ذُووالارحام > : خويشاونداني را گويند که داراي سهم الارث و عصبة نباشند مانند دختران برادران. ( لاروس، ج 1، ص 1054)

« النِّسَاءِ » : زنان. جمع امرأة  [ از غير لفظ آن]. ( لاروس، ج 2، ص 2042)

« سَ » : حرفي است که بر سر فعل مضارع درمي آيد و افاده ي معني استقبال و قرب وقوع فعل مي کند < فسيکفيکُهُم اللهُ و هو السَّميع العليم : پس به زودي خدا ايشان را از شما باز دارد و اوست شنواي دانا > (قرآن). ( لاروس، ج 2، ص 1153)

« الزَّمَانُ » : مدّت دراز. ـ : وقت ، اندک باشد يا بسيار. ـ : قسمت. فصل < السّنة أربعة أزمنة : سال چهار فصل است >. ـ : عمر انسان. < ظرف الزّمان > صر : ظرف زمان، اسمي است که بر زمان دلالت کند < زارني عندَ الفجر : سفيده دمان به ديدن من آمد >. ( لاروس، ج 1، ص 1135)

«الايمان» : مصدر و ـ : تصديق كردن و گرويدن «الذين أوتوا العلمَ و الايمان : آنان كه دانش و گرايش داده شدند» (قرآن). ـ : اعتقاد به خدا و كتاب هاي مُنزل از جانب وي «الذين آمنوا و لم يلبسوا إيمانهم بظُلم : آنانكه گرويدند و اعتقادشان را به ستم نياميختند» (قرآن). ـ فقـ : اعتقاد به قلب و اقرار به زبان و عمل به اندام ها و اظهار فروتني و قبول شريعت. ( لاروس، ج 1، ص 406)

معني فارسي الفاظ خطبه 12 از جلد اول نهج البلاغه آموزشي(ص 100)

 اَظفَرَ  اِظفَاراً  هـ  بِهِ و عَلَيهِ : او را بر وي پيروز گردانيد.

وَدَّ يَوَدُّ وِدَاداً و وُدَادةً ومَوَدَّةً و مَوْدِدَةً و مَودُودَةً هـ : او را دوست داشت . " وَدِدتُ لَوکَانَ کَذَا وَ لَو اَنَّکَ فَعَلتَ کَذَا : آرزو داشتم چنين مي بود اگر چه تو چنين کردي " .

اَلهوي : مصدر ـ ميل ، خواهش ـ عشق چه در خير و چه در شرّ ـ خواسته ـ ج : اَهوَاء.

شَهِدَ  ـَـ  شُهُوداً  المَجلِسَ : در مجلس حضور يافت . ـ الشَّيءَ : آن چيز را ديد، و مشاهده کرد. ـ عَندَ الحَاکِمِ : نزد حاکم شهادت داد.

رَعَفَ  ـَــُـ  رَعفاً الفَرسُ الخَيلَ : اسب پيشي گرفت. ـ رَعْفاً و رُعَافاً الرَّجُلُ : از بيني مرد خون آمد. ـ رَعَفَ  ـَــُـ  رَعْفاً بِهِ البَابُ : ناگهان از در درآمد. ـ رَعِفَ  ـَـ رَعْفاً الدَّمُ : خون از بيني روان شد. ـ و رَعْفاً رُعَافاً الرَّجُلُ : از بيني مرد خون آمد. ( المنجد )

قَوِي  ـَـ قُوَّةً : نيرومند شد. ـ عَلَي الامرِ : بر آن کار نيرومند و توانا شد.

 شرح‏نهج‏البلاغه(مدرس‏وحيد)

12

و من كلام له عليه السّلام

لما اظفره اللّه باصحاب الجمل، و قد قال له بعض اصحابه: وددت ان اخى فلانا كان شاهدنا ليرى ما نصرك اللّه به على اعدائك فقال له عليه السّلام: أ هوى اخيك معنا. فقال: نعم. قال:

فقد شهدنا، و لقد شهدنا فى عسكرنا هذا اقوام فى اصلاب الرّجال و ارحام النّساء، سيرعف بهم الزّمان، و يقوى بهم الأيمان

«اللغه»

هوى-  يهوى-  هوى-  دوست داشت آن را اصلاب-  جمع-  صلب-  ارحام-  جمع-  رحم-  نساء-  زنان-  رعف-  يرعف-  روان گرديد خون-  اى يوجدهم اهوى-  همزه استفهام-  و هوى-  مبتداء-  معنا-  خبر-  نعم-  حرف جواب فقد شهدنا-  فاء-  براى تفريع است-  نا-  ضمير-  متصّل مفعول-  و فاعلش-  اخيك،-  و فاعل-  شهدنا-  قوم-  است، فى عسكرنا متعلّق بآن-  فى اصلاب الرّجل-  و ارحام النّساء-  متعلّق است به-  كائنا-  مقدّر است جمله حاليّه-  سيرعف-  فعل-  فاعلش-  زمان است-  باسناد مجازى كه فاعل حقيقى-  اللّه-  است،

«المعنى»

بعضى از ياران امير المؤمنين ع بمحضرش عرضه داشتند، خوش داشتمى كه برادرم هم در اين جنگ بودى و با ما مشاركت مى‏كردى و از نصرت و يارى خداوند دلخوش بودى، فقال-  اهوى اخيك معنا-  آيا ميل برادرت با ما بود و دلش مى‏خواست كه با ما باشد-  گفتا- : نعم-  بلى-  فرمود: فقد شهدنا-  پس حالا كه اراده برادرت با ما بوده در حقيقت مثل اين كه با ما مشاركت كرده-  و برايش اجر و پاداش بمقتضى اراده و ميلش دريافته، و لقد شهدنا فى عسكرنا هذا قوم فى اصلاب الرّجال و ارحام النّساء همانا شهيد شده و حاضر شده در اين لشكر و جهاد با ما جماعتى كه آنها در صلبهاى مردان و رحم زنان هستند-  سيرعف بهم الزّمان-  در آينده بوجود خواهد آورد آنها را زمان و يقوى بهم الأيمان-  قدرت و قوّت خواهد يافت بوسيله آنان ايمان بدانكه-  در اين روز (جمل) كه بنصرت خداوندى باهل بصره غالب و لشكر جمل مغلوب شدند، امير المؤمنين ع شمشير از ايشان برداشته صفح و عفو فرموده و منّت گزار شد بايشان، همچنان كه پيامبر اكرم در فتح مكّه از مكّيان در گذشت با عفو و عتق، پس از انهزام و فرار اهل بصره سوار (استر) رسول اللّه ص كه (شهباء) نام داشت گشته در ميدان قتلى همى گرديد-  كعب بن سور كه قاضى بصره بود كه كشته شده بود-  فرمود: تا بنشانيدندش، فرمود: واى بر مادرت-  هر آينه مر تو را علم بود اگر سودت مى‏بخشيد و ليكن شيطان گمراهت كرد و بآتش كشانيد، فرمود: اينست كه قرآن را بگردنش آويخته بود همى پنداشت كه يارى-  بمادرش (عايشه) ميكند و حال آنكه نمى‏دانست آنچه در قرآن است-  ثمّ استفتح و خاب كلّ جبّار عنيد او دعا ميكرد مرا بكشد خداوندش كشت، سپس فرمود: طلحه را نشانيدند: واى بر مادرت «طلحه» هر آينه مر تو را سابقه اسلام بود اگر سودت مى‏بخشيد-  امّا شيطان گمراهت كرد بآتش كشانيد، و فرمود- : اينست كه بيعتم را بشكست و فتنه بر آشفت و كسان را بقتل من و عترتم شورانيد فرمود- : يا طلحه بن عبيد اللّه-  همانا من آنچه خدايم وعده كرده بود دريافتم حقّ آيا تو هم وعده خدايت را حقّ يافتى، سپس فرمود: بخوابانيد طلحه را-  بعضى از يارانش عرضه داشت يا امير المؤمنين با طلحه پس از مرگش مكالمه مى‏فرمودى فرمود قسم بخدا سخنانم بشنود همچنان كه اهل قليب در روز بدر سخنان پيامبر را بشنودند، بدانكه-  شارح معتزلى با اين كه در ميان حال خوارج و بغاة گفته: امّا اصحاب جمل همگى هالكند مگر عايشه و طلحه و زبير-  كه آنها توبه كرده‏اند اگر توبه نمى‏كردند هر آينه محكوم بآتش بودند براى اصرار به بغى، اقول: بدانكه اين‏ها همه منشأش تعصّب و قولى است بى اساس، بر فرض توبه همانا مانند توبه فرعون است در حال غرق كه جواب بشنود الأن و قد عصيت قبل و كنت من المفسدين، در اينجا قصّه ايست بهتر است خلاصه‏اش نقل شود، شيخ مفيد ره كه از بزرگان و پيشوايان مذهب حقّ است، محمّد بن محمّد-  بن نعمان-  از اهل «عكبرا» است سپس نزيل بغداد شده-  تلمّذ نموده از ابى عبد اللّه جعل و سپس در محضر ابى ياسر-  و چون ابى ياسر از بحث و مباحثه شيخ عاجز شده و نتوانست از عهده بر آيد او را فرستاد بمحضر علّى بن عيسى رمّانى كه از بزرگان اهل كلام است، شيخ گفت نمى‏شناسمش، پس ابى ياسر او را بهمراهى بعضى از شاگردانش فرستاد بمحضر رمّانى، در حالى رسيد كه مجلس رمّانى مشحون با فضلاء بود، شيخ در پائين مجلس بنشت، بنشست تا مجلس خالى گشته شيخ نزديكتر مى‏شد اتفاقا مردى از اهل بصره وارد شده و از رمّانى پرسيد كه چه ميگوئى در حديث غدير-  و قصّه غار-  رمانى گفت: قصّه غار درايت و حديث غدير روايت است، روايت با درايت برابر نمى‏شود، اين مرد بصرى قوّت جواب نداشت ساكت شد و رفت، فقال الشيخ:-  مى‏فرمايد: من نتوانستم سكوت نمايم و صبر نمايم گفتمش ايّها الشيخ-  سؤالى دارم-  گفتا: بگو-  گفتمش چه ميگوئى در حقّ كسى كه خروج نمايد بر امام عادل و محاربه نمايد با وى-  گفتا-  كافر است، سپس استدراك نموده گفتا: فاسق است،                  

گفتمش-  چه ميگوئى در حقّ امير المؤمنين علىّ بن ابي طالب عليه السّلام،-  گفتا: امام عادل است، گفتمش-  چه ميگوئى در حقّ طلحه و زبير در جنگ جمل-  گفتا: آنها توبه كرده‏اند، گفتمش-  خبر جنگ درايت و توبه‏شان روايت است، گفتا-  مگر در سؤال بصرى حاضر بودى-  گفتمش-  بلى-  گفتا سؤالت موجّه است، سپس پرسيد تو كيستى و از كه درس ميخوانى در اين شهر، گفتمش در محضر ابى عبد اللّه (جعل) گفتا باش و وارد منزل شده پس از لحظه در آمد با نامه ممهوره و بدست من داد و گفت برسان بشيخت-  ابى عبد اللّه-  نامه را گرفتم بمجلس شيخم آمدم نامه را تسليم كردم بگشود، در حال قرائت مى‏خنديد پس از فراغ گفت آنچه در مجلس ميان تو و او در گذشته همه را نوشته و تو را بمن سفارش داده-  و تو را ناميده مفيد

(شرح‏نهج‏البلاغه(مدرس‏وحيد)، ج 2  ، صفحات 363 ـ 367)