متن و ترجمه ومعنی لغات و شرح نهج البلاغه خطبه53
معنی فارسی لغات خطبه 53 نهج البلاغه
«تَمَاtyll «تَمَامِ» = التَّمام و التِّمام:مصـ و ـ :کمال.بسندگی. ـ عاقبت.انجام.انتها.(لاروس، ج1 ، ص 650)
«أُضْحِيَّةِ» = گوسفندی که درعیدقربان سربرند.ج:أضاحِیّ.(لاروس،ج1،ص22)
«اسْتِشْرَافُ» = استَشرَفَ استِشرافاً هـ :او را شریف و نیکمرد یافت. ـ الشیءَ:به آن چیز به صورتی نگریست که چشمان خود را باز کردو کف دست خود را بر روی دو ابروچنانکه عادت نگریستن از دور است گرفت. ـ للشیء:به آن چیز پرداخت.(لاروس،ج 1،ص163)[مصدرباب استفعال،شَرَفَ]
«أُذُنِ» گوش.ج:آذان.(لاروس،ج1،ص106)[جمع مکسّر]
«سَلَامَةُ» = مصـ و ـ :سلامت.تندرستی.بهبودی.(لاروس،ج2،ص1203)
«عَيْنِ» = مصـ و ـ :چشم.ج:أعیُن و عُیُون و أعیان و جج:أعینات.(لاروس،ج2،ص1505)
«فـَ» = حرف عطف برای مشارکت است با ترتیب،بی فاصله.(نهج البلاغه آموزشی،ج2،ص34،بصراوی)
«إِذَا» = چون.وقتی.پس.ناگاه.ادات شرط و جزاء است.(لاروس،ج1،ص 103)[ظرف زمان،محلّاً منصوب]
«سَلِمَتِ» = سَلِمَ ـَـ سَلامَةً من الامر:از آن کار رهایی یافت.(لاروس،ج 2،ص 1208)،«سَلَامَةُ» مصـ و ـ :سلامت.تندرستی.بهبودی.(لاروس،ج2،ص1203)[فعل ماضی،ثلاثی مجرّد،صیغه4،سَلِمَ،سالم بود]
«تَمَّتْ» = تمّ ـِـ تُِمّاً و تُِماماً و تَِمامَةً الشیءُ:آن چیز کامل و تمام شد.(لاروس،ج1،ص 657)[فعل ماضی،ثلاثی مجرد،تَمَّ،مضاعف،صیغه4،تمام شد]
«لَوْ» = اگر.گر.حرف شرط،اگرشرط برای ماضی باشد«لو»حرف امتناع است.
(لاروس،ج2،ص1791)حرف شرط،اختصاص به زمان گذشته داردوغالباً نشان دهنده ی عدم امکان شرط است.(نحومتوسطه،حمید محمّدی،ص265)
«عَضْبَاءَ» = عَضَبَ ـِـ عَضباً هـ : آن را برید.الشّاةَ أو النّاقةَ و نحوها:گوش گوسفند یا ماده شتر ومانند آن را شکافت یا شاخ آن را شکست.(لاروس،ج2،ص1458).عَضِبَ ـَـ عَضَباً الکبشُ ونحوُه:گوش قوچ شکافته یا شاخ آن شکسته شد.(لاروس،ج2،ص1459)[اسم،مؤنث،مصدر]
«الْقَرْنِ» مصـ و ـ :شاخ جانوران.(لاروس،ج2،ص1632)
«تَجُرُّ» = جَرَی ـِـ جَریاً و جَرَیاناً و جَریَةً و جِریَةً الماءُ و نحوُه:آب و مانند آن روان شد.(لاروس،ج1،ص739)[فعل مضارع مرفوع،ثلاثی مجرّد،جَرَی،ناقص یایی،صیغه4]
«رِجْلَ» = پا.ج:أرجل.(لاروس،ج1،ص1051)
«مَنْسَكِ» = جایی که بدان الفت گرفته باشند.ج:مَناسک.«مَناسِک الحجّ»:عبادتهای حج.(لاروس،ج2،ص1977) منسك در اينجا به معنى مذبح (قربانگاه) است. (ترجمه نهج البلاغه(آيتى)، صفحهى 121) اسم مكانست- محلّ نسك عبادة- نسك- ينسك- نسكا- و مراد- از- منسك- اينجا مذبح است،(شرح نهج البلاغه(مدرس وحيد)، ج 4 ، صفحه ى 99)
شرح نهج البلاغه(مدرس وحيد)، ج 4 ، صفحه ى 99
و من كلام له عليه السّلام فى ذكرى يوم النّحر و صفة الاضحيّة 53
و من تمام الأضحيّة استشراف اذنها، و سلامة عينها، فاذا سلمت الأذن و العين سلمت الأضحية و تمّت، و لو كانت عضباء القرن تجرّ رجلها الى المنسك
اللّغه
اضحيه- بضمّ همزه- و كسر همزه به تبعيّت حاء- و ياء مخفّفه- گوسفندى كه در روز ضحى ذبح مىشود و از اينست يوم اضحى- ناميده به دهم ذى حجّه- و مىگويند- ضحيّه- مثل- عطيّه- جمع- ضحايا- مثل- عطايا- استشرف- استشرافا- بمعنى ارتفاع- انتصاب- اذن شرفاء- الى منتصبه العضباء- المكسور القرن- شاخ شكسته- و بعضى گفته- : القرن الدّاخل منسك- اسم مكانست- محلّ نسك عبادة- نسك- ينسك- نسكا- و مراد- از- منسك- اينجا مذبح است،
الأعراب
على الظاهر- اين جمله- و من تمام الأضحية استشراف اذنها- مربوط است بجمله و كلاميكه محذوف شده چنانكه طريقه سيد التقاط و حذف است، و سلامة عينها- معطوف است به اذن- و محتمل عطف باشد به- استشراف- از روايت صدوق- استفاده مىشود- خطبه را خوانده تا رسيده- و من ضحى
شرح نهج البلاغه(مدرس وحيد)، ج 4 ، صفحه ى 100
منكم- بجذع لا يجزى- و الجزع من الضّان يجزى- و من تمام الأضحية من بيانيّه است- فاء- فاذا سلمت- تفريعيّه آذا- زمانيّه- سلمت- فعل- الأذن- فاعلش- و- عين عطف است به اذن- سلمت الأضحية جوابست و لو- شرطيّه وصليّه است- و جمله- تجرّ رجلها- در محلّ رفع- صفت است- به اسم- كان- اى- عضباء- و ممكن است در محلّ نصب باشد بحاليّه
المعنى
و من تمام الأضحية استشراف اذنها«»- و از كمال و تمام قربانى در روز اضحى بلندى و انتصاب گوش- قربانى است، و سلامة عينها- و سالم بودن چشمش است بايست گوش قربانى همگى و يا مقدارى بريده نباشد و چشمش سالم باشد و كج نباشد، فاذا سلمت الأذن و العين- زمانى كه گوش و چشم قربانى سالم باشد سلمت الأضحية و تمّت- سالم و صحيح ميباشد قربانى و تمام و كافى ميباشد، و لو كانت عضباء القرن- اگر چه شاخ شكسته باشد- تجرّ رجلها الى المنسك- (و پا شكسته پايش را بكشد بسوى (منسك)
شرح نهج البلاغه(مدرس وحيد)، ج 4 ، صفحه ى 101
مصادر خطبه 53
اين خطبه شريفه را- در يكى از اعياد اضحى سروده- و اوّلش- اللّه اكبر- اللّه اكبر- لا اله الّا اللّه- و اللّه اكبر و للّه الحمد- الحمد للّه على ما هدينا- صدوق- در- من لا يحضره الفقيه- شيخ طوسى- در- مصباح- ابو مخنف- باسنادش از عبد اللّه بن جندب از پدرش نقل كرده همچنان كه- رضى (ره) ذكر نموده- ابو نعيم- در- حليه- ج 1- شيخ مفيد- در- امالى در مجلس بيستم- قسمتى از اين خطبه را نقل كرده صدوق- اين خطبه را در- فقيه- ذكر كرده و گفته كه امير المؤمنين (ع) اين خطبه را در عيد اضحى خوانده- اللّه اكبر اللّه اكبر لا اله الّا اللّه و اللّه اكبر اللّه اكبر و للّه الحمد اللّه اكبر على ما هدينا و له الشّكر على ما اولينا و الحمد للّه على ما رزقنا من بهيمة الأنعام و گفته: امير المؤمنين (ع) روز نحر كه نماز ظهر را بجا مىآورد ابتداء به تكبير ميكرد- و در آخر ايّام تشريق- قطع ميكرد- پس از هر نماز مىگفت اللّه اكبر اللّه اكبر لا اله الّا اللّه و اللّه اكبر اللّه اكبر و للّه الحمد- و چون بمصلّى مىرسيد بدون اذان و اقامه نماز را
شرح نهج البلاغه(مدرس وحيد)، ج 4 ، صفحه ى 102
بجا مىآورد پس از فراغ از نماز به منبر بالا مىرفت ابتداء بتكبير ميكرد و مىگفت: اللّه اكبر اللّه اكبر اللّه اكبر زنة عرشه رضا نفسه و عدد خداوند بزرگتر است اين قول را مىگويم بميزان عرش قطرات باران قطر سمائه و بحاره له الأسماء الحسنى و الحمد للّه حتّى يرضى و هو العزيز قطرات باران و درياها- مر او راست اسماء حسنى سپاس مر خداى را تا حدّيكه راضى الغفور اللّه اكبر كبيرا متكبّرا و الها متعزّزا و رحيما متحنّنا يعفو باشد و اوست غالب و بخشنده خداوند بزرگتر است متكبّر و خدائيست غالب و رحيم و بعد القدرة و لا يقنط من رحمته الّا الضّالون اللّه اكبر كبيرا مهربان مىبخشد با قدرت و مايوس نمىباشد از رحمتش مگر گمراهان اللّه بزرگتر است و لا اله الّا اللّه كثيرا و سبحان اللّه حنّانا قديرا، و الحمد للّه نحمده خدائى نيست مگر آن خداوند- اين قول را مىگويم بسيار- منزّه است خداوند مهربان قادر است و نستعينه و نستغفره و نشهده و نشهد ان لا اله الّا هو و انّ محمّدا سپاس گزارم يارى مىجويم و استغفار ميكنم و شاهد هستم شهادت مىدهم خدائى نيست مگر او عبده و رسوله من يطع اللّه و رسوله فقد اهتدى و فاز فوزا عظيما و محمّد (ص) بنده و پيامبر اوست هر كه طاعت خدا و پيامبرش برد هدايت يافته و فائز شده و من يعص اللّه و رسوله فقد ضلّ ضلالا بعيدا و خسر خسرانا و هر كه عصيان ورزد بخدا و پيامبرش همانا گمراه شده و زيانكار گشته آشكار مبينا- اوصيكم عباد اللّه بتقوى اللّه و كثرة ذكر الموت و الزّهد
شرح نهج البلاغه(مدرس وحيد)، ج 4 ، صفحه ى 103
فى الدّنيا الّتى لم يتمتّع بها من كان قبلكم و لن تبق لاحد من از دنيا بى رغبت باشيد دنيائى كه پيشينيان را لذت نبخشيد و باقى نمىماند به بكسى بعدكم و سبيلكم فيها سبيل الماضين الا ترون انّها قد تصرّمت پس از شما راه شما راه پيشينيان است آيا نمىبينيد كه منقطع نشده و اعلام انقضاء و اذنت بانقضاء و تنكّر معروفها، و ادبرت حذّآء، فهى تخبر كرده- معروفش منكر و برگشته بسرعت خبر مىدهد بالفناء و ساكنها يحدى بالموت فقد امرّ منها ما كان حلوا و كدر بفناء- و ساكنانش ميراند بمرگ- تلخ شده آنچه شرين بود و گل آلود منها ما كان صفوا فلم يبق منها الّا سملة كسملة الأدواة، و شده آنچه صاف بود نمانده از دنيا مگر اندكى مانند باقى مانده ظرف و جرعة كجرعة الإناء و لو يتمزّزها الصديان لم تنتفع غلبة بها يا جرعه همانند جرعه اگر تشنه بنوشد سيراب نمىشود- فازمعوا عباد اللّه بالرّحيل من هذا الدّار المقدور على اهلها اى بندگان خدا قصد كوچ كنيد از اين دنيا كه مقدّر شده باهلش زوال الزّوال، الممنوع اهلها من الحيوة المذلّلة انفسهم بالموت فلا ممنوع گشته اهلش از زندگى كه ذليل كرده اهل دنيا بمرگ حىّ يطمع فى البقاء، و لا نفس الّا مذعنة بالمنون فلا يغلبنّكم نه زنده طمع در بقاء دارد- و نه كسى اطمينان دارد بآرزوها پس غالب نباشد بشما الأمل، و لا يطل عليكم الأمد و لا تغترّوا فيها بالأمال
شرح نهج البلاغه(مدرس وحيد)، ج 4 ، صفحه ى 104
و تعبدوا اللّه ايّام الحيوة، فو اللّه لو حننتم حنين العجلان، و دعوتم بمثل دعاء الأنام، و جارتم جوار المبتلى الرّهبان، و خرجتم الى اللّه من الأموال و الأولاد التماس القربة اليه فى ارتفاع درجة عنده او غفران سيّئة احصتها كتبه و حفظتها رسله لكان قليلا فيما ارجو لكم من ثوابه و اتخوّف عليكم من اليم عقابه و باللّه لو انماثت قلوبكم انمياثا، و سالت عيونكم من رغبة اليه او رهبة منه دما، ثمّ عمرتم فى الدّنيا ما كانت الدّنيا باقية ما جزت اعمالكم و لو لم تبقوا سيّئا من جهدكم لنعمه العظام عليكم و هداه ايّاكم الى الأيمان ما كنتم لتستحقّوا ابدا الدّهر ما الدّهر قائم باعمالكم جنّة و لا رحمة و لكن برحمته ترحمون، و بهداه تهتدون، و بهما الى جنّته تصيرون، جعلنا اللّه و ايّاكم برحمته من العابدين و انّ هذا يوم حرمته عظيمة، و بركته مأمولة، و المغفرة فيه مرجّوة، فاكثروا ذكر اللّه و استغفروه و توبوا اليه انّه هو التّواب الرّحيم، و من ضحّى منكم بجذع فانّه لا يجزى عنه، و الجذع من الضّأن يجرى- و من تمام الأضحيّة استشراف اذنها و سلامة عينها، و اذا سلمت العين و الأذن تمّت الأضحيّة و إن كانت عضباء القرن او برجلها الى المنسك فلا تجرى،
شرح نهج البلاغه(مدرس وحيد)، ج 4 ، صفحه ى 105
و اذا ضحيتم فكلوا و اطعموا و اهدوا و احمدوا اللّه على ما رزقكم من بهيمة الأنعام و اقيموا الصّلوة و اتو الزّكوة و احسنوا العبادة و اقيموا الشّهادة و ارغبوا فيما كتب عليكم و فرض الجهاد و الحجّ و الصيّام فانّ ثواب ذلك عظيم لا ينفد و تركه و بال لا يبيد، و امروا بالمعروف و انهوا عن المنكر و اخيفوا الظّالم و انصروا المظلوم و خذوا على يد المريب و احصنوا الى النّسآء و ما ملكت ايمانكم و اصدقوا الحديث و ادّوا الأمانة و كونوا قوّامين بالحقّ، و لا- تغرنّكم الدّنيا و لا يغرنّكم باللّه الغرور-
شرح نهج البلاغه(مدرس وحيد)، ج 4 ، صفحه ى 106
استحباب قربانى كردن
قربانى كردن مستحبّ مؤكّد و بعضى از علماء واجب دانستهاند (من لا يحضره الفقيه) پيامبر (ص) فرمود: استفر هو اضحاياكم قربانيهاى خود را زيباتر نمائيد زيرا كه آنها مركبان شماست بصراط (امّ سلمه) به پيامبر (ص) عرض نمود: يا رسول اللّه (ص) در عيد قربان پول- بهاء- قربانى ندارم- آيا استقراض بنمايم قربانى كنم فرمود: قرض بنما و قربانى كن- زيرا كه- دين- قرض قضا شده است و بخشيده مىشود صاحب قربانى در اوّلين قطره خونش (علل الشّرايع) ابى بصير- از أبي عبد اللّه (ع)- مىگويد: گفتمش علّت قربانى چيست فرمود: غفران صاحبش در اوّلين قطره خونش كه ريخته مىشود بزمين- و دانسته شود كه كيست تقوا كار از خدا به غيب خداوند تعالى مىفرمايد:- لن ينال اللّه لحومها و لادمائها و لكن يناله التّقوى- رسيده نمىشود بخدا گوشت و خون قربانى مىرسد تقوى و پرهيزكارى- سپس- فرمود بنگر چسان قبول كرد خداوند قربان هابيل را و ردّ كرد قربان قابيل را-
شرح نهج البلاغه(مدرس وحيد)، ج 4 ، صفحه ى 107
اقول- يعنى علّت قبولى را بايد فهميد- علّت قبولى صفاء قلب هابيل بوده- كه از بهترين و فربهترين گوسفند از گلّه را قربانى آورد، و قابيل از پوسيدهترين شاخه زراعت- پيامبر (ص) فرمود: عملى در روز نحر محبوبتر نيست بخداوند- عزّ و جلّ از ريختن خون- و آن قربانى مىآيد روز قيامت- با شاخهها و اظلافش و خون قربانى را در پيشگاه خداوند مكانى است قبل از ريخته شدن بزمين- فطيّبوا بها نفسا- (پيامبر (ص)) مر شما را بهر دانه پشم گوسفند حسنهايست و بهر قطره از خونش حسنهايست و نهاده مىشود بميزان- فابشروا شارح بحرانى- در اين مقام گفته: روايت شده كه به عمر نجيبه- هديّه آوردند به سيصد دينار خواستند- از پيامبر پرسيد كه بفروشد و بقيمتش- بدنه- يعنى شتر بخرد- پيامبر (ص) نهى كرد و فرمود: بل اهدها- يعنى قربانى كن- شارح بحرانى مىگويد: سرّ اينست خوب جيّد- كم خوب- بهتر است از بسيار غير جيّد- كم خوب- بهتر است از بسيار غير جيّد- سيصد دينار قيمت سى شتر است و گوشتش بسيار مىشود- و لكن مقصود تزكيه نفس و تطهير قلب از صفت بخل و تزئين قلب است بتعظيم خداوند- فلن ينال اللّه
شرح نهج البلاغه(مدرس وحيد)، ج 4 ، صفحه ى 108
لحومها و لا دمائها و لكن يناله التّقوى- و تقوى مراعاة نفسانى است در قيمت عدد بسيار باشد يا كمتر، باز هم- گفته- از اسرار قربانى كه سنّت باقيه است- دوام تذكّر قصّه ابراهيم و ابتلاء ابراهيم است به ذبح فرزندش و قوّه صبرش است به محنت و بلاء و دانسته شود حلاوة صبر- بمصائب-
مصادر خطبه 53
اين كلام جزء خطبه سابق- 52- است و ابن ابى الحديد- كه بهترين شرح است- اين فصل را باين نحو نوشته- منها فى ذكر يوم و صفة الاضحيّة- و چنانكه ما هم از من لا يحضره الفقه- تمامش را نوشتيم-